01.İnsanoğlunun bakırı bulup işlemesi M.Ö. 5000-3000 yıllarındaki Kalkolitik Çağ’a dayanır. Şanlıurfa’daki Hassek, Kurban ve Lidar Höyük kazılarında bakır kaplar, ok ve mızrak uçları bulunmuş; Harran’da ise 11-12. yüzyıla ait 199 madeni eser, bakırcılığın bölgede ne kadar gelişmiş olduğunu göstermiştir. Urfa’da 1960’lara kadar canlılığını koruyan bakırcılık, Hüseyniye ve Kazancı Pazarı’nda çok sayıda usta ile icra edilmiştir. Günümüzde sayısı azalsa da Bakırcılar Çarşısı’nda 30 civarında usta ile yaşatılmaktadır. Şanlıurfa bakır işleri “dövme çekiç” tekniğiyle ünlüdür; ayrıca turistik amaçlı kabartmalı ürünler yapılmaktadır. Bu sanat hem istihdam hem de kültürel miras olarak önemlidir. Urfa’da bakırcılığın piri ve unutulmaz ustası ise Gazelhan Kazancı Bedih’tir.
02.Urfa taşı, Şanlıurfa’da ev ve idari binalarda kullanılan en önemli yapı malzemelerinden biridir. Yazın serin, kışın sıcak tutma özelliğiyle bilinir. Coğrafi olarak yalnızca Urfa, Mardin ve Gaziantep’te bulunan bu taş, günümüzde estetik yapılar için hâlâ rağbet görmektedir. Urfa Taş Blok tesisleri, taşı işleyerek sanat eserine dönüştürmekte; mezar taşı yapımı ve yeni inşaatlarda da kullanılmaktadır. Taş işleme sanatı bölge ekonomisine istihdam, yerel pazar ve turizm geliri sağlamaktadır. Restorasyon projeleri tarihi mirasın korunmasına katkı verirken usta-çırak ilişkisiyle meslek kuşaktan kuşağa aktarılır. Geleneksel Urfa evleri geniş avlulu, haremlik-selamlıklı yapılarıyla mahremiyeti esas alır. Siverek’te ise Karacadağ bazaltı kullanılır; ancak beton ve tuğlanın yaygınlaşmasıyla taş ustalığı yok olma tehlikesindedir. Karakoyun Mahallesi’nden Mahmut Selaniş, dedesi Zülfikar’dan öğrendiği bu mesleği 35 yıldır sürdürerek taş işçiliğinin son temsilcilerinden biri olmuştur.
03.Bu tarihi ata sanatı, Şanlıurfa’da Keçeci Pazarı denilen eski çarşıda ve çevresindeki hanlarda sürdürülmektedir.
Eyvana serdim keçe Nêçe bir ömrüm geçe Acep o gün olur mu Yarim elime geçe,
dizeleriyle Şanlıurfa türkülerine konu olan keçe, çocuk oyunlarına da “Ya şundadır, ya bundadır, keçe külah şunun bunun başındadır” tekerlemesiyle geçmiştir.
Fakçı Mustafa, Deveci Abo, Deveci İsa, İsa Karcı adları bilinen ve bugün hayatta olmayan en eski keçeci ustalarıdır. Horasanlı Hacı, Hayati Usta ve Hacı Osman günümüzün yaşlı ustalarıdır.
Keçenin Doğuş Öyküsü
Şanlıurfalı genç keçeci ustalarından Salih Karcı, bu sanatın mucidinin Ebu Said Libadid (Libadid: Arapça Keçenin çoğuludur) adında bir zat olduğunu ve bu keçeyi nasıl icad ettiğini şöyle anlatmaktadır:
“Ebu Said Libabid bugün bizim yaptığımız gibi keçeciliğin bütün işlemlerini yerine getirmiş, ayakla tepme işleminden sonra açtığı keçenin yünlerinin birbirine kaynaşmadığını ve çabuk dağıldığını görmüş tepme süresinin az olduğu kanaatine vararak tepmeye devam etmiş. Ancak bir daha açtığında yünlerin kaynaşmadığını yeniden gözlemiştir. Tepme işine 40 gün devam eden Ebu Said, yine başaramayınca üzünsünüden ağlamaya başlamış. Hem ağlayıp hem tepmeye devam ediyormuş. Keçeyi açtığında göz yaşlarının düştüğü yerlerdeki yünlerin kaynaştığını büyük bir sevinçle farketmiş ve böylece tepme işlemi sırasında yüne su vermek gerektiğini öğrenmiştir.”
Şanlıurfa’da Yapılan Keçe Türleri
1- Çoban Keçesi: “Kepenek” adıyla da anılan bu keçe türü, çobanlar tarafından giyilmektedir. Beyaz ya da mor yünden yapılan bu keçe genellikle nakışsız olmaktadır. Ancak göğüs kısımlarının nakışlı olanlarına rastlamak mümkündür. Tek parça halinde yapılan, yaz güneşinde kalın gölge sağlamasından dolayı serinlik, kışın ise sıcaklık veren çoban keçeleri dikişli ve dikişsiz olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Ustalık ve itina istemesi bakımından bunların dikişsiz türleri daha değerlidir.
2- Kış Keçesi: Beyaz yünden düz ve nakışsız olarak yapılan bu keçelerin çevresi “çirtik” tabir edilen zikzaklı bir şekildedir. Yapıldıktan sonra yün boyası ile tamamen turuncu veya pembe renge boyanır. Kış aylarında evlerde ağırlanan misafirlerin oturdukları yün minderler üzerine serildiğinden ebatları alttaki minderin ölçüsüne göre değişmektedir.
3- Ev Keçesi: Evlerde günlük yaygı olarak kullanılan bu keçeler mor, siyah ya da beyaz renkli olurlar. Üzerleri nakışlı olup 2 cm. kalınlığında yapılırlar.
4- Sedir Keçesi: Ev keçesi gibidir. Sedir üzerine serildiğinden ölçüleri buna göre ayarlanır.
5- At Keçesi: Çıplak ‘at’ın üzerine atılarak eğer vazifesi görür. Bazen üzerine eğer yerleştirilir. 2 cm. kalınlığında olan keçenin üzerinde değişik renklerde zikzak ve ay-yıldız nakışları bulunur.
6- Sünger Yatak Keçesi: Kauçuk minderlerin piyasaya çıkmasıyla gelişen bu keçe türü 1 cm. kalınlığında olup minderin ölçüsüne göre yapılır ve nakışsız olur. Minderin üzerine serilir ve çarşafla kaplanır. Kauçuk minder ile insan vücudu arasında kalan bu keçe sıhhi olması bakımından tercih edilmektedir.
04.Ata sanatı olan keçecilik, Şanlıurfa’da Keçeci Pazarı ve çevresindeki hanlarda sürdürülmektedir. Türkülere ve çocuk oyunlarına konu olan keçe, geçmişten bugüne önemli bir kültürel miras olmuştur. Fakçı Mustafa, Deveci Abo, Deveci İsa gibi ustalar bu sanatın unutulmaz isimleridir. Rivayete göre Ebu Said Libadid, gözyaşlarının yünleri kaynaştırdığını fark ederek keçeciliğin sırrını keşfetmiştir. Şanlıurfa’da farklı keçe türleri üretilir: çobanların giydiği kepenek, kışın misafir minderlerine serilen kış keçesi, günlük kullanım için ev keçesi ve sedir keçesi, atların üzerine serilen at keçesi, modern kullanımda ise sünger yatak keçesi. Dayanıklılığı, sıcak-soğuk dengeleyici özelliği ve estetiğiyle keçe, yörede hem işlevsel hem de sanatsal değer taşımaktadır.