17. yüzyılda Doğu Anadolu’da yaşadığı kabul edilen bu aşk hikâyesi, Türkiye’den Azerbaycan’a, Türkmenistan’dan Balkanlar’a kadar bilinmektedir. Emrah, bade içerek âşıklığa erişir ve Selvi Han’a gönül verir. Ancak Selvi Han’ın Şah Abbas’ın askerlerince kaçırılmasıyla olaylar gelişir. Emrah yıllar boyunca sevgilisini arar; saraylarda, zindanlarda sınanır. Şah Abbas’ın huzurunda şiirler söyleyerek aşkını ispatlar, türlü engelleri aşar. Sonunda Selvi Han ile kavuşmaları fermanla onaylanır. Halk arasında sevgi, sadakat ve sabrın simgesi hâline gelen bu hikâye, hem sözlü hem yazılı kaynaklarda günümüze ulaşmıştır.
02.Van’a özgü el sanatlarından savat, kökeni Arapça “sevad” (karartı, siyahlık) kelimesine dayanır ve 3000 yıllık geçmişiyle Urartular dönemine uzanır. Savat; gümüş objeler üzerine gümüş sülfürden yapılan alaşımın işlenmesiyle ortaya çıkar. Önce motifler (Van Kalesi, Akdamar Kilisesi, hayvan figürleri vb.) çizilir, ardından kanallar açılır. Gümüş, bakır, kurşun ve kükürtten oluşan alaşım 750 derecede hazırlanıp toz haline getirilir ve kanallara serpilerek ya da çamur kıvamında sürülerek uygulanır. Isıtılıp cilalanan eser, bilezik, yüzük, kemer, gerdanlık gibi takılara dönüşür. Savat, hem turistik değeri hem de kuşaktan kuşağa aktarılan kültürel mirasıyla önemini korumaktadır.
03.Van’ın özellikle Bahçesaray ve Çatak ilçelerinde yaygın olan ceviz oymacılığı, bölgenin önemli el sanatlarından biridir. Oymacılık için kesilen ceviz ağaçları önce kalas haline getirilir, üç gün fırınlandıktan sonra 6-7 ay dinlendirilir. Bu sürecin ardından ahşap işlenmeye hazır hâle gelir. Ustaların ellerinde ceviz ağacı; havan, tepsi, mumluk, şekerlik, çeyiz sandığı, baharatlık gibi birçok eşyaya dönüşür. 2019’da Çatak’ta başlatılan “Ağaçtan Geleceğe Açılan Kapı Projesi”, gençlere bu sanatı öğretmeyi amaçlamış, böylece unutulmaya yüz tutmuş ceviz oymacılığı kuşaktan kuşağa aktarılmaya devam etmiştir. Her bir parça, hem işlevsel hem de estetik değeriyle birer sanat eseri olarak öne çıkar.
04.Van’a özgü el sanatlarından biri olan çorap örücülüğünün en önemli farkı, dikişsiz yapılmasıdır. Beş şişle örülen bu çoraplarda ipin inceliği, ustalığı ve değeri artırır. İlk başta ekonomik ihtiyaçları karşılamak için ortaya çıkan bu sanat, zamanla kültürel bir ifade biçimine dönüşmüştür. Her çorabın ayrı bir hikâyesi vardır; okuma yazması olmayan insanlar duygu ve düşüncelerini motiflerle anlatmıştır. Kullanılan renkler de semboliktir: Kırmızı aşkı, beyaz sevgiyi ve temizliği, siyah ise kederi yansıtır. Böylece Van çorapları, hem günlük kullanım eşyası hem de kuşaktan kuşağa aktarılan kültürel bir miras olmuştur.
05.Seramik, topraktan elde edilen çamurun tornayla ya da elle şekil verilerek kurumaya bırakılmasıyla başlayıp sertleşip pişmesiyle biter. Dışarıdan gelecek etkilere karşı oldukça dayanıklı olan seramiklerde plaka, bordür ve parmak yöntemleri sıklıkla kullanılan işleme teknikleridir. 8000 yıllık bir geçmişe sahip olan seramik sanatı sayesinde kase, vazo, sürahi gibi objeler tasarlanabilir.
06.Hayvancılıkla uğraşan Van halkının günümüze miras bıraktığı en değerli el sanatlarından biri kilim dokumacılığıdır. Van kilimlerinde eli belinde, koç boynuzu, bereket, kurt ağzı, yıldız, yılan, akrep, muska, tarak, pıtrak, göz, çengel, hayat ağacı, çiçek ve şimkubik gibi motifler öne çıkar. Motifler genellikle stilize edilmiş geometrik şekillerle kareler içine işlenir, bazen de ikinci motiflerle dolgulanır. Tıpkı çorap örücülüğünde olduğu gibi dokuyan kişinin ruh hâlini yansıtan bu kilimler; aşkı, sevgiyi, acıyı veya hayal kırıklığını simgeler. Kırmızı, siyah, Van beyazı ve lacivert renkleri yoğun kullanılır. Kilimler çoğunlukla dokuyan aşiretin ya da motifin adıyla anılır: Canbezar, Gülhazar, Lüleper, Gülsarya, Şehvani, Gülgever.
07.Halk kültüründe önemli bir yeri olan üzerliği Van’da bilmeyen yok gibidir. Üzerlik tohumu dağda ve mezarlıklarda yetişir. Yaş haldeyken toplanır. İğne, ip, tahta ve kumaş gibi malzemeler kullanılarak buk adı verilen bir parça elde edilir. İplere dizilip şekil verilen üzerlik tohumları Van’da ev ve dükkanlarda dekorasyon amaçlı kullanılmaktadır. Aynı zamanda üzerlik nazar tütsüsü olarak da kullanılmaktadır. Nazar değdiğine inanılan kişi, üzerlik ve tuzun yakılması sonucu ortaya çıkan dumanı içine çeker ve bu şekilde nazardan kurtulduğuna inanılır.
08.Van’a özgü olan ve kökeni Urartulara dayanan savat, gümüş eşya üzerine açılan ince kanallara, gümüş-bakır-kurşun-kükürt alaşımının işlenmesiyle yapılan süsleme sanatıdır. Van Kalesi, Akdamar, hayvan figürleri gibi motifler işlenir. Osmanlı döneminde ünüyle İstanbul’la birlikte tuğra vurma yetkisi alan Van, 1915 öncesi 120 atölyeyle savatın merkeziydi. Zamanla unutulmaya yüz tutan bu sanat, AB destekli projeler ve Halk Eğitim çalışmalarıyla yeniden canlandırılmaktadır. Gençler eğitimlerle yetiştirilip atölyeler kurarak hem mesleği yaşatmakta hem de istihdama katkı sağlamaktadır.
09.Üzerlik tohumu dağda ve mezarlıklarda yetişir ve yaşken toplanır. İğne, ip, tahta ve kumaş gibi malzemeler kullanılarak meydana bir parça getirilir bu parçaya buk adı verilir. Üzerlik Van ve çevresinde evlerin, dükkânların dekorasyonunda kullanılmaktadır. İplere dizilip şekillendirilen üzerlik tohumları evlerin süs eşyası haline gelmiştir. Halk kültüründe önemli bir yeri olan üzerliği Van’da bilmeyen yok gibidir. Üzerlik nazar tütsüsü olarak da kullanılmaktadır. Nazar değdiğine inanılan kişi, üzerlik ve tuzun yakılması sonucu ortaya çıkan dumanı içine çeker ve bu şekilde nazardan kurtulduğuna inanılır.
10.Van’da kilimcilik, geleneksel el sanatları arasında önemini korumaktadır. Yün, kırkım sonrası yıkanıp kurutulur, taranarak ip haline getirilir ve çıkrıkla yumağa dönüştürülür. Tezgâhlarda kirkit yardımıyla dokunan kilimlerde sağlamlık için orta kalınlıkta bükülmüş ipler kullanılır. Eskiden yer tezgâhlarında çift kanatlı dokunan kilimler simetri sorunları yaşarken, günümüzde dikey tezgâhlarda tek parça ve simetrik şekilde üretilmektedir. Van kilimlerinde büyük ve geniş motifler, kısa ilikler, tek veya çoklu bordürler dikkat çeker. Motifler çoğunlukla geometrik formdadır ve kadınların duygu dünyasını yansıtır. Renklerde kırmızı, siyah, lacivert, kahverengi ve “Van beyazı” öne çıkar. Kilimler dokuyan aşiret veya ana motife göre adlandırılır; Canbezar, Gülhazar, Lüleper, Gülsarya, Şehvani, Gülgever bunlardan bazılarıdır.
11.Çömlekçilik, Anadolu’nun en eski el sanatlarından biridir. Ham maddesi toprak olan çömlek, çömlekçi tezgâhında şekillendirilip fırınlarda pişirilerek kap, testi, küp, vazo gibi eşyalara dönüşür. Van coğrafyasında da seramik sanatının köklü bir geçmişi vardır. Urartular dönemine ait kırmızı açkılı çanak-çömlekler, saraylarda, tapınaklarda ve günlük yaşamda kullanılmış; bunların örnekleri Çavuştepe, Ayanis, Anzaf, Yoncatepe gibi kazılarda gün yüzüne çıkartılarak Van Müzesi’ne kazandırılmıştır. Orta Çağ’dan itibaren üretim devam etmiş, 1980’lere kadar Van Gölü kıyısındaki Bardakçı Mahallesi’nde çömlekçilik önemli bir merkez olmuştur. Burada bulunan atölyeler sırsız çömlek üretimiyle tanınmış, günümüzde ise bu sanatı sürdüren tek bir usta kalmıştır.
12.Van’ın ünlü olduğu el sanatları arasında yer alan çorap örücülüğü, bölge halkının ihtiyacını karşılamak üzere ortaya çıksa da, aslında anlatılamayan hikayelerin karakterlerinden izler taşır. Bilhassa okuma yazma bilmeyen insanların, bu sanatı kullanarak duygu ve düşüncelerini dile getirdiği görülür. Kullanılan renklerdeki anlamlar çorabı ören kişinin ruh halini yansıtır. Kırmızı renk aşkı ve muhabbeti, beyaz renk sevgiyi ve temizliği, siyah renk ise kederi ve ümitsizliği anlatır. Toplamda beş şişle örülen bu eserlerde genelde yün iplik kullanılır. İpliğin ince olması çorabın değerini artırdığı için iplik hazırlama işlemi ustalık gerektirir. Van ilinde dolaşırken sıkça karşılaşacağınız bu çorapların bir diğer özelliği ise dikişsiz olmaları. Bu dikişsiz ve ince yün iplikli çoraplar sadece genç kız çeyizinin vazgeçilmezi değildir; damat çeyizi için de aynı derecede önemlidir.
13.Biçilip kalaslar haline getirilen ceviz ağacı nemini alsın diye üç gün fırınlanır, fırınlama ağacın neminin tamamen almadığından 6-7 ay bu ağaçlar bekletilir. Oluşturulacak ürün için uygun ebatlar kesilip ince işlemi yapılmadan bu haliyle bir müddet daha bekletilerek ağacın nemi tamamen alınır. ortaya konulacak ürüne uygun seçilen parça torna makinesi yardımıyla gerekli işlemler yapılır. elde edilen ürünler cilalama işleminden sonra kullanıma hazır hale gelir. Ceviz Ağacı İşlemeciliği Van'ın Bahçesaray ve Çatak ilçelerinde yaygın olarak yapılmaktadır. Çeyiz sandığı, Havan, Şekerlik, Çerezlik, Mumluk, Baharatlık gibi ürünler yapılmaktadır.